Մարմաշեն

Մարմաշենի վանքը, հիմնադրված X դարում (ստույգ ամսաթիվը հայտնի չէ, ենթադրաբար՝ IX–X դարերում), հայ միջնադարյան արվեստի և ճարտարապետության մեծագույն հուշարձաններից մեկն է։ Գտնվում է Գյումրիից 10 կմ արևմուտք՝ Ախուրյան գետի ափին։ Վանքը ստեղծվել է Բագրատունիների հայոց թագավորության ծաղկման շրջանում։ Վանքը բաղկացած է հուշարձանների երկու խմբից՝ Մեծ և Փոքր։ Վանական համալիրի գլխավոր եկեղեցին՝ Կաթողիկե Սուրբ Աստվածածինը, կառուցվել է 1029 թ., սակայն դրանից շատ առաջ՝ դեռևս նախաքրիստոնեական շրջանում, այստեղ գտնվել է կարևորագույն սրբավայրերից մեկը։ Կաթողիկե եկեղեցին գմբեթավոր դահլիճ է։ Հարավային պատին փորագրված է իշխան Վահրամ Պահլավունու արձանագրությունը, որը յուրատեսակ ամփոփում է Պահլավունիների տոհմի գործունեությունը։ Արձանագրությունը կատարված է շատ գեղեցիկ տառերով, մեծ ուշադրություն է դարձված տողերի կառուցմանը։ Գլխավոր եկեղեցու կառուցման ժամանակ նրա հարավում արդեն կանգնած էր մի եկեղեցի։ Հյուսիսային եկեղեցին կառուցվել է ավելի ուշ կամ Կաթողիկեի հետ միաժամանակ։ Պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել է նաև չորրորդ եկեղեցին, որն արտաքինից կլոր ձև ուներ։ Եվս մեկ՝ Փոքր կամ Վերին եկեղեցին կանգնած էր բլրի վրա՝ Կաթողիկեից հյուսիս։ Նրանից պահպանվել են միայն ավերակներ և շրջակա գերեզմաններ։ Բացի այդ, համալիրը ներառում էր տարբեր տնտեսական կառույցներ։ Մարմաշենում պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել է մեծ քանակությամբ խաչքարեր և տապանաքարեր։ XI դարում՝ սելջուկների արշավանքի ժամանակ, վանքը ավերվել է, իսկ Կաթողիկե եկեղեցին վերածվել է ամրոցի։ 1225 թվականին վանքը վերականգնվել է, իսկ թաթար-մոնղոլների արշավանքից հետո՝ կրկին ավերվել։ Վանքը նորից վերականգնվել է XIX դարում, ապա մասամբ ավերվել երկրաշարժերի ժամանակ (1883, 1988 թթ.)։